Marian Banaś, jako prezes Najwyższej Izby Kontroli, wielokrotnie i konsekwentnie wskazywał na konieczność rozliczenia okresu tzw. pandemii COVID-19. Był to czas skrajnych naruszeń konstytucyjnych praw i wolności obywatelskich, wprowadzanych często bez podstawy ustawowej i z pominięciem standardów państwa prawa. Pandemia stała się również okresem bezprecedensowych nadużyć władzy – masowego niszczenia przedsiębiorstw, chaotycznego i niekontrolowanego wydatkowania środków publicznych oraz tworzenia pozabudżetowych mechanizmów finansowania poza realną kontrolą parlamentarną.
Najwyższa Izba Kontroli była wówczas w istocie jedyną instytucją państwową, która systemowo i rzetelnie zajęła się badaniem tych zjawisk. Raporty NIK ujawniały skalę niegospodarności, obchodzenia prawa i destrukcji finansów publicznych, a także kierowały dziesiątki zawiadomień do prokuratury. Mimo to – po formalnym zakończeniu pandemii – państwo polskie nie przeprowadziło żadnego kompleksowego rozliczenia tego okresu. Ani parlament, ani rząd nie stworzyły mechanizmów zapobiegających powtórzeniu się podobnych praktyk w przyszłości.
Dzisiejsza konferencja prasowa dotyczyła szczególnego i odrębnego aspektu czasu pandemii, który nie był przedmiotem bezpośrednich kontroli Najwyższej Izby Kontroli – a mianowicie naruszeń wolności religijnej, praw katolików oraz autonomii Kościoła. To właśnie w tym obszarze władze publiczne sięgały po decyzje najbardziej drastyczne: arbitralne limity uczestnictwa w nabożeństwach, ingerencję w kult religijny, faktyczne zawieszanie praktyk oraz stygmatyzowanie Kościoła i ludzi wierzących jako zagrożenia publicznego.
Z uwagi na konstytucyjny status wolności w tym obszarze, a także rolę Prezydenta RP jako strażnika Konstytucji, apel w tym zakresie został skierowany właśnie do Prezydenta. Pismo zaprezentowane podczas konferencji stanowi wezwanie do podjęcia inicjatywy państwowej w sprawie zbadania i ocenienia działań władz publicznych wobec Kościoła i wspólnot religijnych w czasie pandemii – poza bieżącym sporem politycznym, w perspektywie ochrony fundamentalnych praw obywatelskich.
W konferencji zapowiedział swój udział poseł Tomasz Rzymkowski, lecz obowiązki parlamentarne mu nie pozwoliły dotrzeć. Jednak zadeklarował dalszą współpracę w działaniach zmierzających do przywrócenia konstytucyjnych standardów ochrony wolności religijnej oraz rozliczenia naruszeń, które miały miejsce w tym obszarze.
Jednocześnie zaznaczono wyraźnie, że apel do Prezydenta nie zamyka tematu pandemicznych nadużyć, lecz stanowi pierwszy, konieczny krok w obszarze, który dotychczas pozostawał poza zakresem formalnych kontroli. W kolejnych działaniach Marian Banaś zapowiedział powrót do spraw ujawnionych w raportach NIK, obejmujących zarówno finansowe, prawne, jak i ustrojowe konsekwencje pandemii.